Αστερισμοί: οδηγός αρχαρίων για τον νυχτερινό ουρανό

Τι είναι πραγματικά ένας αστερισμός

Ένας αστερισμός είναι ένα ανθρώπινο μοτίβο που έχει αποδοθεί πάνω σε αστέρια τα οποία φαίνονται κοντά μεταξύ τους στον ουρανό. Τα ίδια τα αστέρια συνήθως δεν βρίσκονται καθόλου κοντά στο διάστημα — απλώς, από τη γωνία της Γης, φαίνονται να ευθυγραμμίζονται.

Πάρτε τη ζώνη του Ωρίωνα ως κλασικό παράδειγμα. Οι Alnitak, Alnilam και Mintaka φαίνονται ισαπέχουσες και το ίδιο φωτεινές, αλλά βρίσκονται αντίστοιχα 700, 1,340 και 900 έτη φωτός από τη Γη. Μοιάζουν με γείτονες, αλλά είναι άγνωστοι μεταξύ τους.

Κάθε πολιτισμός σχεδίασε διαφορετικά μοτίβα πάνω στα ίδια αστέρια. Οι 88 αστερισμοί που χρησιμοποιούμε σήμερα αποτελούν το πρότυπο της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης, οριστικοποιημένο το 1922. Πολλοί ανάγονται στη Βαβυλωνιακή και την Ελληνική παράδοση, αλλά τα επίσημα όρια συμφωνήθηκαν μόνο πριν από έναν αιώνα.

Οι αστερισμοί ορίζουν επίσης περιοχές του ουρανού, όχι μόνο γραμμικά σχήματα. Οι σύγχρονοι αστρονόμοι τους χρησιμοποιούν σαν ζώνες διεύθυνσης — "η σουπερνόβα SN 1987A βρισκόταν στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, που εντοπίζεται στον αστερισμό του Δοράδος" — έναν τρόπο να δείξεις ένα κομμάτι του ουρανού όπως το γεωγραφικό πλάτος/μήκος δείχνει ένα κομμάτι της Γης.

Ξεκινήστε με τον Μεγάλο Άρκτο — το σημείο αναφοράς σας στον βόρειο ουρανό

Αν μπορείτε να βρείτε μόνο ένα μοτίβο, ας είναι ο Μεγάλος Άρκτος. Βρίσκεται στη Μεγάλη Άρκτο, είναι ορατός όλο τον χρόνο στο Βόρειο Ημισφαίριο και θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς σας για να βρείτε όλα τα υπόλοιπα.

Ακολουθήστε τα δύο αστέρια στο άκρο του «κυπέλλου» προς τα πάνω — τους Merak και Dubhe, τα «αστέρια-δείκτες» — και σχεδόν σας οδηγούν κατευθείαν στον Polaris, τον Πολικό Αστέρα. Ο Polaris βρίσκεται πάνω από τον αληθινό βορρά· δεν μετακινείται.

Από τον Polaris μπορείτε να προσανατολίσετε όλο τον υπόλοιπο ουρανό. Στην απέναντι πλευρά από τον Polaris σε σχέση με τον Μεγάλο Άρκτο βρίσκονται ο Κασσιόπεια (η βασίλισσα σε σχήμα W) και ο Κηφεύς (ο βασιλιάς της). Κάτω από τον Polaris, προς τα νότια, βρίσκονται οι εποχικοί αστερισμοί.

Ο Μεγάλος Άρκτος δεν είναι τεχνικά αστερισμός — είναι αστερισμός-σχηματισμός, ένα ονοματισμένο μοτίβο μέσα στον μεγαλύτερο αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου. Αλλά σπάνια θα τον ακούσετε να τον λένε αλλιώς πέρα από Μεγάλο Άρκτο στην καθημερινή κουβέντα.

Τέσσερις αστερισμοί, ένας για κάθε εποχή

Αυτοί είναι οι πιο ψηλά στον ουρανό και πιο εύκολοι να βρεθούν αστερισμοί για κάθε εποχή στο Βόρειο Ημισφαίριο. Βάλτε στόχο να δείτε έναν ανά εποχή μέσα σε έναν χρόνο και θα έχετε αφομοιώσει τον ρυθμό του ουρανού.

1. Χειμώνας — Ωρίων: Τρία λαμπρά αστέρια στη ζώνη· αδύνατο να μην τα προσέξετε. Ορατός τα βράδια από Νοέμβριο έως Μάρτιο. Περιλαμβάνει το Νεφέλωμα του Ωρίωνα, ένα από τα λίγα αντικείμενα βαθέος ουρανού που φαίνονται με γυμνό μάτι.
2. Άνοιξη — Λέων: Το ανάποδο ερωτηματικό (που λέγεται «Δρεπάνι») σχηματίζει το κεφάλι του λιονταριού. Απρίλιος–Ιούνιος. Φιλοξενεί τον Regulus, το 21ο πιο λαμπρό αστέρι στον ουρανό.
3. Καλοκαίρι — Κύκνος: Ο βόρειος σταυρός, που κινείται κατά μήκος του Γαλαξία. Ιούλιος–Σεπτέμβριος. Περιλαμβάνει τον Deneb, ένα από τα τρία αστέρια του αστερισμού-σχηματισμού Θερινό Τρίγωνο.
4. Φθινόπωρο — Πήγασος: Το Μεγάλο Τετράγωνο — τέσσερα αστέρια που σχηματίζουν ένα σχεδόν τέλειο τετράγωνο. Οκτώβριος–Δεκέμβριος. Το σημείο εκκίνησης προς την Ανδρομέδα, τη γαλαξιακή μας γειτόνισσα.

Ο ζωδιακός κύκλος — 12 αστερισμοί από τους οποίους περνά ο ήλιος

Οι 12 ζωδιακοί αστερισμοί — Κριός, Ταύρος, Δίδυμοι, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπιός, Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχόος και Ιχθύες — είναι εκείνοι από τους οποίους φαίνεται να περνά ο ήλιος μέσα στη διάρκεια ενός έτους.

Επειδή ο ήλιος βρίσκεται μπροστά τους, είναι ορατοί τη νύχτα μόνο κατά το αντίθετο μισό του χρόνου. Ο αστερισμός του «ηλιακού σας ζωδίου» δεν φαίνεται τη νύχτα στα γενέθλιά σας — τον καλύπτει η λάμψη του ήλιου.

Υπάρχει στην πραγματικότητα και ένας 13ος αστερισμός από τον οποίο περνά ο ήλιος — ο Οφιούχος, ο φιδολόγος — αλλά αφαιρέθηκε από τον ζωδιακό κύκλο επειδή το 13 δεν χώρεσε εύκολα στο 12μηνο ημερολόγιο. Οι αρχαίοι Βαβυλώνιοι ιερείς προτιμούσαν την αριθμητική τάξη από την αστρονομική ακρίβεια.

Ο ζωδιακός κύκλος βρίσκεται πάνω στην εκλειπτική — το επίπεδο της τροχιάς της Γης γύρω από τον ήλιο. Σχεδόν στο ίδιο επίπεδο κινούνται και η σελήνη και οι πλανήτες, γι’ αυτό και οι πλανητικές ευθυγραμμίσεις εμφανίζονται πάντα μέσα στη ζώνη του ζωδιακού, αντί να είναι σκορπισμένες σε ολόκληρο τον ουρανό.

Τα 10 πιο φωτεινά αστέρια (και πώς να τα βρείτε)

Η φωτεινότητα στην αστρονομία μετριέται σε ανεστραμμένη κλίμακα — όσο μικρότερος ο αριθμός, τόσο πιο φωτεινό το άστρο. Το πιο λαμπρό άστρο (ο Σείριος) έχει μέγεθος −1.46· τα πιο αμυδρά αστέρια που μπορεί να δει το γυμνό μάτι είναι περίπου μεγέθους 6.

1. Sirius (−1.46): Το Άστρο του Σκύλου, στον Μεγάλο Κύνα. Το πιο λαμπρό στον ουρανό. Χειμώνας.
2. Canopus (−0.74): Ορατός κυρίως στο Νότιο Ημισφαίριο.
3. Alpha Centauri (−0.27): Το πλησιέστερο αστρικό σύστημα στο δικό μας. Νότιο.
4. Arcturus (−0.05): Στον Βοώτη. Άνοιξη και καλοκαίρι. Ακολουθήστε την καμπύλη από τη λαβή του Μεγάλου Άρκτου.
5. Vega (+0.03): Στη Λύρα. Καλοκαίρι. Μέρος του Θερινού Τριγώνου.
6. Capella (+0.08): Στον Ηνίοχο. Χειμώνας. Ψηλά στον βόρειο ουρανό.
7. Rigel (+0.13): Στον Ωρίωνα, στο πόδι του κυνηγού. Χειμώνας.
8. Procyon (+0.37): Στον Μικρό Κύνα. Χειμώνας.
9. Betelgeuse (+0.45): Ο ώμος του Ωρίωνα. Έντονα κοκκινοπορτοκαλί.
10. Altair (+0.77): Στον Αετό. Καλοκαίρι. Η τρίτη κορυφή του Θερινού Τριγώνου.

Πώς να ξεκινήσετε πραγματικά το αστρικό σας κοίταγμα απόψε

Δεν χρειάζεστε τηλεσκόπιο. Χρειάζεστε ένα σχετικά σκοτεινό σημείο, μια εφαρμογή στο κινητό και 20 λεπτά για να προσαρμοστούν τα μάτια σας.

Οι καλύτερες δωρεάν εφαρμογές για αναγνώριση αστερισμών είναι οι Stellarium Mobile και SkyView Lite. Και οι δύο χρησιμοποιούν τους αισθητήρες προσανατολισμού του κινητού σας για να προβάλλουν τα ονόματα των αστερισμών πάνω στον πραγματικό ουρανό όταν σηκώνετε την κάμερα προς τα πάνω.

Η προσαρμογή στο σκοτάδι χρειάζεται 15–20 λεπτά χωρίς έντονο φως. Ακόμη και μια ματιά στην οθόνη του κινητού την επαναφέρει από την αρχή. Χρησιμοποιήστε την εφαρμογή για λίγο, μετά βάλτε το κινητό στην άκρη και αφήστε τα μάτια σας να προσαρμοστούν ξανά.

Μόλις μπορείτε να ξεχωρίσετε με το μάτι τον Ωρίωνα, τον Μεγάλο Άρκτο, τον Κύκνο και τον Κασσιόπεια (χωρίς την εφαρμογή), έχετε αρκετά σημεία αναφοράς για να μάθετε τα υπόλοιπα χωρίς να ψάξετε τίποτα. Αυτό συνήθως συμβαίνει γύρω στην πέμπτη ή έκτη σας βραδιά παρατήρησης.

Τα αστέρια που μπορείτε να δείτε απόψε είναι τα ίδια που έβλεπαν οι αρχαίοι Έλληνες πριν από 2,500 χρόνια. Αυτό είναι μέρος της μαγείας.

Βόρειο vs. Νότιο Ημισφαίριο — διαφορετικοί ουρανοί

Το Βόρειο και το Νότιο Ημισφαίριο βλέπουν σε μεγάλο βαθμό διαφορετικούς ουρανούς, με περίπου 30% επικάλυψη κοντά στον ουράνιο ισημερινό. Ο Μεγάλος Άρκτος, ο Polaris και ο Κασσιόπεια είναι σταθερά σημεία του Βορρά. Ο Σταυρός του Νότου, ο Crux και ο Alpha Centauri είναι σταθερά σημεία του Νότου.

Αν ταξιδέψετε ανάμεσα στα ημισφαίρια, ο ουρανός με τον οποίο μεγαλώσατε δεν είναι πια εκεί. Αυτό αποσυντονίζει πολλούς πρωτάρηδες ταξιδιώτες περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε — ο νυχτερινός ουρανός είναι πολύ πιο «τοπικός» από τα περισσότερα στοιχεία του περιβάλλοντος.

Ένας χάρτης αστεριών Stars In Hands από τον τόπο γέννησής σας θα δείχνει τον δικό σας τοπικό ουρανό — έτσι, αν ταξιδέψετε στο άλλο ημισφαίριο και κρεμάσετε έναν χάρτη από το σπίτι, κρατάτε και τους δύο ουρανούς διαθέσιμους ταυτόχρονα.

Αντικείμενα του βαθέος ουρανού ορατά με γυμνό μάτι που αξίζει να τσεκάρετε

Οι περισσότερες «γαλαξίες και νεφελώματα» απαιτούν τηλεσκόπιο, αλλά μερικά φαίνονται με γυμνό μάτι υπό καλές συνθήκες. Το να τα βρείτε είναι ένα τελετουργικό πέρασμα για κάθε λάτρη του έναστρου ουρανού.

• Ο Γαλαξίας της Ανδρομέδας (M31): Το πιο μακρινό αντικείμενο που μπορεί να δει το ανθρώπινο μάτι χωρίς βοήθεια, σε απόσταση 2.5 εκατομμυρίων ετών φωτός. Στην Ανδρομέδα· φθινόπωρο.
• Το Νεφέλωμα του Ωρίωνα (M42): Ένα αστρικό φυτώριο στο ξίφος του Ωρίωνα. Θολό με γυμνό μάτι· χειμώνας.
• Οι Πλειάδες (M45): Ένα συμπαγές σμήνος επτά λαμπρών νεαρών αστεριών στον Ταύρο. Χειμώνας.
• Η ζώνη του Γαλαξία: Ο δικός μας γαλαξίας, όπως φαίνεται από το πλάι. Ορατή το καλοκαίρι (κοιτάζοντας προς το κέντρο του γαλαξία) και τον χειμώνα (κοιτάζοντας μακριά από αυτό).
• Τα Μεγάλα και Μικρά Νέφη του Μαγγελάνου: Δύο από τους πιο κοντινούς γαλαξιακούς μας γείτονες. Μόνο στο νότιο ημισφαίριο.